به گزارش “جواننگار” هوش مصنوعی بهعنوان یکی از کلیدیترین فناوریهای قرن بیست و یکم، نقشی بیبدیل در تحول اقتصاد جهانی، بهبود خدمات عمومی و ارتقای بهرهوری ایفا میکند. این فناوری دیگر تنها یک موضوع آکادمیک یا یک روند فناورانه گذرا نیست؛ بلکه به ستون اصلی رقابتپذیری کشورها در عرصه بینالملل تبدیل شده است.
از طراحی و تولید سلاحهای خودران تا تولیدات صنعتی پیشرفته و رباتهای هوشمند، هوش مصنوعی بهعنوان پیشران قدرتمندی در تحولات آینده جهان شناخته میشود و جمهوری اسلامی ایران با درک این واقعیت، در سالهای اخیر گامهای متعددی برای توسعه و بهکارگیری هوش مصنوعی برداشته است.
تدوین سند راهبردی هوش مصنوعی، تأسیس سازمان ملی هوش مصنوعی زیر نظر رئیسجمهور، و تشکیل ستاد توسعه فناوریهای هوش مصنوعی از جمله اقداماتی است که نشان از عزم جدی کشور برای حضور در این عرصه دارد؛ حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، هوش مصنوعی را زبانی نوین برای شکلدهی به آینده اقتصاد، سیاست، صنعت و زندگی انسان توصیف کرده است.
نکته قابلتوجه آنکه ایران از نظر علمی در حوزه هوش مصنوعی در جایگاه بسیار مطلوبی قرار دارد. بر اساس شاخص منتشر شده توسط نشریه نیچر، ایران بهعنوان سیزدهمین کشور قدرتمند در تولید علم هوش مصنوعی در جهان معرفی شده است که این رتبه بالاتر از کشورهای بزرگ و ثروتمندی همچون برزیل و روسیه قرار دارد؛ همچنین گزارشهای دیگر حاکی از آن است که ایران در رتبههای ۱۲ تا ۱۴ دنیا در حوزه علم هوش مصنوعی قرار دارد. این موفقیت علمی، نشان از ظرفیت بالای نیروی انسانی جوان، مستعد و نخبگان علمی کشور دارد.
بااینحال، فاصله معناداری میان تولید علم و کاربردپذیری عملی این فناوری در کشور وجود دارد. ایران در زمینه بهرهبرداری عملی از ظرفیتهای هوش مصنوعی هنوز با وضعیت مطلوب فاصله دارد؛ چالشهایی چون محدودیتهای زیرساختی، کمبود سرمایهگذاری، تحریمهای بینالمللی و نبود سیاستگذاری منسجم، مسیر توسعه این فناوری را دشوار ساخته است.
بااینوجود، چشمانداز آینده روشن است و با اتکا به ظرفیتهای موجود، ایران میتواند به یکی از بازیگران اصلی هوش مصنوعی در منطقه و جهان تبدیل شود.
مریم یاری در گفتگو با رسانه “جواننگار” با اشاره به وضعیت کنونی هوش مصنوعی در ایران اظهار داشت: وضعیت علمی ایران در هوش مصنوعی بسیار مطلوب است و در رتبههای ۱۲ تا ۱۴ جهان قرار داریم، اما در حوزه کاربردپذیری و پیادهسازی عملی هنوز با فاصله قابلتوجهی مواجه هستیم و نیاز به سرمایهگذاری بیشتر و سیاستگذاری دقیقتر داریم.
وی با اشاره به مهمترین فرصتهای پیش روی ایران در این حوزه گفت: نیروی انسانی جوان و مستعد، بازار بزرگ داخلی، پتانسیل علمی بالا و ظرفیتهای بینظیر در حوزههای سلامت، کشاورزی، نفت و گاز و خدمات مالی از مهمترین فرصتهایی است که ایران را به مقصدی جذاب برای توسعه هوش مصنوعی تبدیل کرده است.
کارشناس فضای مجازی با اشاره به مهمترین چالشهای پیش روی توسعه هوش مصنوعی در ایران بیان داشت: چالشهای اصلی در سه دسته قرار میگیرند: محدودیتهای زیرساختی و فنی از جمله دسترسی به تراشههای پیشرفته و سختافزارهای قدرتمند، کمبود سرمایهگذاری مناسب و چالشهای قانونگذاری، فرهنگی و اجتماعی که سرعت توسعه را کاهش داده است.
وی با اشاره به تأثیر تحریمها بر توسعه هوش مصنوعی در ایران گفت: تحریمها دسترسی ایران به ابزارها، تراشهها و پلتفرمهای پیشرفته هوش مصنوعی را بهشدت محدود کرده و موجب شده تا محققان ایرانی باتکیهبر خلاقیت و راهحلهای جایگزین، مسیر دشوار اما ممکنی را برای پیشرفت در این حوزه طی کنند.
از علم تا عمل؛ مسیر تحول هوش مصنوعی در ایران
گذر از تولید علم به کاربرد عملی، مهمترین گام در مسیر توسعه هوش مصنوعی در ایران است. درحالیکه جایگاه علمی کشور در سطح جهانی قابل افتخار است، اما آنچه کشور را به سمت تحول واقعی سوق میدهد، توانایی تبدیل این دانش به محصولات، خدمات و راهحلهای ملموس برای مشکلات روزمره است.
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به این موضوع تأکید کرده که در گذشته تصمیمگیریها عمدتاً مبتنی بر تجربه و قضاوت افراد بود، اما اکنون شرکتها و سازمانهای موفق، مجموعههایی هستند که توانایی مدیریت داده را دارند.
خوشبختانه در سالهای اخیر، نمونههای موفقی از کاربرد هوش مصنوعی در صنایع مختلف ایران شکلگرفته است. در حوزه پزشکی، سامانه هوش مصنوعی «Avax AI» با تمرکز بر تحلیل تصاویر پزشکی و دقتی بیش از ۹۳ درصد، توانسته است سرطان را شناسایی و ماهیت تومورها را مشخص کند.
در بخش کشاورزی نیز سامانههای هوشمندی توسعه یافتهاند که با استفاده از هوش مصنوعی، بیماریهای گیاهان را تشخیص داده و بهترین زمان آبیاری را انتخاب میکنند. این دستاوردها نشان میدهد که ظرفیت عملیاتیشدن هوش مصنوعی در ایران وجود دارد و تنها نیازمند بستر مناسب و حمایت بیشتر است.
حوزه دفاعی و نظامی نیز از دیگر بخشهایی است که ایران پیشرفتهای قابلتوجهی در آن داشته است. نیروهای مسلح ایران از هوش مصنوعی در پهپادهای بومی استفاده میکنند و موشکهایی با قابلیت قفلشدن خودکار بر روی اهداف متحرک طراحی کردهاند.
هوش مصنوعی یکی از اولویتهای ما برای به حداکثر رساندن قدرت دفاعی است و این موفقیتها در شرایطی بهدستآمده که دسترسی به تراشههای پیشرفته هوش مصنوعی به دلیل تحریمها برای ایران ممنوع بوده است.
بااینهمه، تحقق کامل پتانسیل هوش مصنوعی در ایران نیازمند همکاری گسترده دانشگاهها، پژوهشگران و فعالان این حوزه است. توسعه و استقرار هوش مصنوعی بدون همراهی مراکز علمی و صبوری فعالان این حوزه امکانپذیر نیست.
آنچه مسلم است، ایران با وجود تمام محدودیتها، عزم خود را برای تبدیلشدن به یکی از قدرتهای هوش مصنوعی در منطقه جزم کرده و گامهای اولیه این مسیر بلند را با موفقیت برداشته است.
الناز دشتی در گفتگو با رسانه “جواننگار” با اشاره به اهداف سند ملی هوش مصنوعی ایران اظهار داشت: سند ملی هوش مصنوعی با هدف دستیابی به تمدن نوین اسلامی و ارتقای کیفیت حکمرانی، توانمندسازی کشور در حوزه هوش مصنوعی، مهارتافزایی نیروی انسانی، توسعه صادرات و همکاریهای بینالمللی را در دستور کار قرار داده است.
وی با اشاره به نقش بخش خصوصی و استارتآپها در توسعه هوش مصنوعی ایران گفت: بخش خصوصی و استارتآپها موتور محرکه نوآوری در هوش مصنوعی هستند و نمونههایی مانند صندوق سرمایهگذاری پارتیان و انجمن ملی هوش مصنوعی ایران نشان میدهد که اکوسیستم کارآفرینی این حوزه در حال شکلگیری و رشد است.
کارشناس فضای مجازی با اشاره به تأثیر هوش مصنوعی بر بازار اشتغال ایران بیان داشت: هوش مصنوعی ضمن ایجاد فرصتهای شغلی جدید در حوزههای تحلیل داده، توسعه نرمافزار و خدمات هوشمند، برخی مشاغل سنتی را متحول خواهد کرد و نیاز به بازآموزی و مهارتافزایی نیروی کار را بیشازپیش ضروری میسازد.
وی با اشاره به مزیت ایران برای رقابت با کشورهای منطقه در حوزه هوش مصنوعی گفت: مزیت اصلی ایران، نیروی انسانی نخبه و سطح بالای تولید علم است که بر اساس گزارش نیچر، ایران را در رتبه سیزدهم جهان و بالاتر از بسیاری از کشورهای منطقه و حتی برزیل و روسیه قرار داده است.
آینده از آنِ آنانی است که امروز هوشمندانه میاندیشند
هوش مصنوعی دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت اجتنابناپذیر است. کشورهایی که امروز در این حوزه سرمایهگذاری میکنند، فردا در عرصه اقتصاد، سیاست و فناوری حرف اول را خواهند زد.
ایران با وجود تمامی چالشها و محدودیتها، از پتانسیل علمی و انسانی فوقالعادهای برخوردار است که میتواند این کشور را به یکی از قطبهای هوش مصنوعی در منطقه و جهان تبدیل کند، همانطور که رهبر معظم انقلاب نیز تأکید کردهاند، ایران باید جزو ده کشور برتر جهان در هوش مصنوعی شود.
مسیر پیش رو دشوار اما شدنی است. سرمایهگذاری در حوزه هوش مصنوعی در ایران هنوز با استانداردهای جهانی فاصله دارد و سهم ناچیزی از سود ۳۲۰ میلیارددلاری این صنعت تا پایان دهه جاری نصیب کشور خواهد شد.
بااینحال، آنچه امیدوارکننده است، عزم جدی نهادهای حاکمیتی، رشد اکوسیستم استارتآپی و حضور پررنگ دانشگاهها در این عرصه است. توسعه دستیارهای هوش مصنوعی و حرکت به سمت حکمرانی دادهمحور در دستگاههای اجرایی， نشان از تحولی بنیادین در نگرش مدیریتی کشور دارد.
نکته کلیدی آنکه هوش مصنوعی در ایران نه فقط یک پروژه فناورانه، بلکه یک انتخاب راهبردی مرتبط با آینده رقابت منطقهای است.
منطقه در حال ورود به مرحلهای است که قواعد بازی در آن بازتعریف میشود و الگوریتمها به عنصری تأثیرگذار در سیاست، اقتصاد و حتی امنیت تبدیل میشوند.
ایران باتکیهبر توانمندیهای داخلی و خلاقیت نخبگان خود، میتواند در این بازی جدید نقش مؤثری ایفا کند. نمونه پهپادهای هوشمند و سامانههای پزشکی مبتنی بر هوش مصنوعی، گواه روشنی بر این مدعاست.
در پایان، آینده هوش مصنوعی در ایران، آیندهای روشن و امیدبخش است. با وجود همه محدودیتهای تحریمی و کمبودهای زیرساختی، آنچه مسیر پیشرفت را هموار میکند، اراده ملی، همکاری بینبخشی و باور به تواناییهای داخلی است.
هوش مصنوعی میتواند پنجره طلایی توسعه ایران در دهه آینده باشد؛ پنجرهای که اگر امروز گشوده نشود، فردا برای همیشه بسته خواهد ماند؛ اما با نگاه خوشبینانه به ظرفیتهای موجود و عزم راسخ برای عبور از موانع، ایران نهتنها میتواند از این قطار سریعالسیر فناوری جا نماند، بلکه به یکی از لوکوموتیوهای پیشران آن در منطقه تبدیل شود.
